خاتمی؛ غافلگیری بزرگ

سال ۷۶، جناح چپ ابتدا از میرحسین موسوی، نخست‌وزیر دوران جنگ برای نامزدی دعوت کرد. اما او به رغم ابراز تمایل نسبی، با صدور یک بیانیه ناگهان از کاندیداتوری انصراف داد. بعد از این اتفاق، نیروهای چپ با تردید و به ناچار به سراغ محمد خاتمی رفتند که در میان اهالی فرهنگ و هنرمندان خوشنام بود. ثبت نام محمد خاتمی در انتخابات ریاست‌جمهوری و پیروزی او با آرایی چشمگیر، به روند پیروزی پنج دوره‌ای نامزد مورد نظر حکومت پایان داد. هیچ‌کس حتی اعضای ستاد انتخاباتی وزیر ارشاد مستعفی دولت اکبر هاشمی رفسنجانی، گمان نمی‌کردند او در مقابل علی‌اکبر ناطق نوری، نامزد مورد تایید هسته مرکزی حاکمیت و راستگرایان در قدرت، شانسی داشته باشد.

اتهام فساد مالی یکی از محورهای حمله احمدی نژاد و هوادارانش به هاشمی رفسنجانی بود

هاشمی رفسنجانی می‌گفت که "رابطه من با سپاه خیلی صمیمی بود. چون من این سپاه را به وجود آورده بودم". فاطمه حقیقت‌جو به این اشاره می‌کند که در دوران جنگ فرماندهان سپاه تحت امر هاشمی رفسنجانی بودند و بنابراین ورود سپاه به اقتصاد بر مبنای "رابطه‌ای اعتمادآمیز بود." "اما سپاه بعد از اینکه وارد اقتصاد شد، می‌خواست سیاست را هم بگیرد. هاشمی رفسنجانی فکر نمی‌کرد که سپاه یک روزی اینقدر قدرتمند می‌شود که مملکت را ببلعد." ترکیب دو روند اجرای سیاست‌های اقتصاد بازار، همراه با تسلط سپاه و بنیادهای شبه‌خصوصی بر اقتصاد، به شرایطی منجر شده است که به گفته سعید رهنما "فساد بخش لایتجزای این سیستم است." او می‌گوید امروز در اقتصاد ایران "فساد در چند سطح عمل می‌کند. یکی در سطح مقامات بالا است که خودشان سواستفاده مالی می‌کنند. اما این فساد قطره قطره به پایین می‌رسد و امروز هر جنبه ‌ای از کار و خدمات که قرار است در ایران انجام بشود با نوعی از فساد و رشوه خواری سر و کار دارد." 'نیم نگاهی به بال نحیف آرای مردم' مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی پیوسته درباره فساد سیستمی هشدار می‌دهند. اما در سال‌های اخیر رسوایی‌های مالی دامن مقام‌های بیشتری را گرفته و نشانه‌ای نیست که قرار است این روند متوقف شود. از نظر احمد سلامتیان، "جمهوری اسلامی امروز موجودی است که از دل یک سری واقعیات داخلی ایران و منطقه در جهت حفظ موقعیت مسلط یک الیگارشی مرکب از روحانیون، نیروهای مسلح و دیگران شکل گرفته است." او می‌گوید که عملگرایی اکبر هاشمی رفسنجانی در خدمت تحکیم همین الیگارشی بود. آنچه اکبر هاشمی رفسنجانی را از همه مقام‌های عالی جمهوری اسلامی متمایز می‌کرد، توانایی او در برقراری توازن درونی میان اجزای این طبقه حاکم و "تشخیص مصلحت" بیرونی آن بود. به همین دلیل بود که او هم رهبری آیت‌الله خامنه‌ای را تثبیت کرد، هم از سوی پیروان او شعار "مرگ بر ضد ولایت فقیه" شنید. هم دانسته یا نادانسته زمینه‌ساز قدرت گرفتن جنبش اصلاحات شد، و هم از جانب اصلاح‌طلبان "عالیجناب سرخپوش" لقب گرفت. در نظامی که به گفته احمد سلامتیان بر "یک بال نحیف اتکا به آرای عمومی و یک بال سنگین قدرت متمرکز و نیروهای مسلح" استوار است، اکبر هاشمی رفسنجانی کسی بود که علاوه بر رابطه قوی با بخش‌های مختلف قدرت متمرکز، به گفته فاطمه حقیقت‌جو "توانست به دلیل نگاهی که به مردم داشت از زمان عقب نیفتد و درکی بهتر از شرایط داشته باشد".

سدسازی‌های دوره هاشمی رفسنجانی از نظر کارشناسان زیست محیطی آثار اقلیمی منفی ماندگاری داشته

دولت هاشمی رفسنجانی با وام‌ خارجی، خصوصی‌سازی و افزایش نرخ ارز به دنبال تأمین هزینه‌های "سازندگی" بود. این روند هرچند که به رشد اقتصادی بالا منجر شد، با تورم نزدیک به ۵۰ درصدی در سال ۱۳۷۴ و شورش‌هایی در برخی شهرها همراه بود. سعید رهنما می‌گوید که سیاست‌های اقتصادی هاشمی رفسنجانی "در ایجاد یک طبقه سرمایه دار جدید متشکل از کادرهای سپاه و روحانیون و خانواده‌های آنها سهم بسیار مهمی ایفا کرد. تحت عنوان خصوصی سازی عملا بسیاری صنایع، معادن، کشت و صنعتها و بخش قابل توجهی از منابع و اموال دولتی، و اموال مصادره شده سرمایه داران بزرگ زمان شاه به اینها واگذار شد و یک طبقه سرمایه دار اسلامی جدید اضافه شد. " "مدیران و مقام‌ها و سرداران به هر حال صاحب سرمایه، زمین و مستغلات شدند و پاره‌ای از این افراد که می‌خواستند بروند بهشت، بهشت را به نوعی روی زمین پیدا کردند. این تحول طبقاتی حتی به شکلی در موضع گیری سیاسی آنها هم بی تاثیر نبوده و بخشی از آنها را میانه رو کرده است." رویاهای اقتصادی هاشمی رفسنجانی تا کجا به واقعیت پیوست؟ دو شاخصی که رکورد شکست؛ نگاهی به کارنامه اقتصادی دولت هاشمی اگرچه تورم بالا و نارضایتی‌ها باعث شد که دولت هاشمی رفسنجانی تا حدی از اجرای سیاست‌های تعدیل ساختاری عقب‌نشینی کند، اما تا دو دهه پس از آن برنامه‌های اقتصادی تدوین‌شده در دوران او به اولویت‌های اقتصادی مسلط تبدیل شدند. آیت‌الله خامنه‌ای در سال ۱۳۸۴ مصوبه مجمع تشخیص مصلحت نظام درباره اصل ۴۴ قانون اساسی را ابلاغ کرد و به این ترتیب راه برای فعالیت‌ بخش خصوصی در زمینه‌های که قانون اساسی آنها را دولتی می‌دانست باز شد. در سال ۱۳۸۹ هم دولت محمود احمدی‌نژاد، این منتقد سرسخت اکبر هاشمی رفسنجانی، با اجرای قانون هدفمندی یارانه‌ها، قطع سوبسید مواد سوختی، خوراکی، برق و آب را آغاز کرد. سعید رهنما می‌گوید شعارهایی مثل "اقتصاد مقاومتی" نیز با این سیاست‌های کلان نئولیبرال تضادی ندارند و بیشتر محصول اجبارهای بیرونی هستند. یکی از تحولات مهم دوران ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی آغاز فعالیت‌های اقتصادی گسترده سپاه بود. به گفته فاطمه حقیقت‌جو "سپاه تازه از جنگ آمده بود و نیروی بزرگی داشت. آقای هاشمی به این نتیجه رسید که از این نیروهایی که تازه برگشته‌اند در جهت توسعه کشور استفاده شود. پس توانمندی سپاه از امور نظامی-دفاعی به سمت سازندگی حرکت کرد و اختیارات زیادی در زمینه سدسازی و زیر ساخت‌های اقتصادی گرفت. اطلاعات تکمیلی درسایت BBC اخبارویژه نوشته است .

هاشمی رفسنجانی چگونه به ایران ۱۳۹۶ شکل می‌دهد؟

سعید حجاریان از سال ۱۳۷۲ به عنوان معاون سیاسی دفتر تحقیقات استراتژیک، زیر نظر ریاست جمهوری، منصوب شد و روی پروژه جامعه مدنی و توسعه سیاسی متمرکز شد. پروژه‌ای که شعارهای محمد خاتمی از آن برآمد. البته فاطمه حقیقت‌جو معتقد است که "مرکز تحقیقات استراتژیک با این بنیان که نیروهای امنیتی در آن هستند شکل گرفت، هیچ کدام از آنها این ایده را نداشتند که از آنجا پروژه اصلاحات در خواهد آمد". در آستانه انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۷۶ و در حالی که نگرانی‌های زیادی از احتمال تقلب مطرح بود، اکبر هاشمی رفسنجانی گفت: "اگر تقلب شود، تاریخ آینده ایران، نمی‌بخشاید." فاطمه حقیقت‌جو می‌گوید: "مهمترین نقش آقای هاشمی رفسنجانی دفاع از نهاد انتخابات بود. هاشمی رفسنجانی همیشه خودش را در معرض انتخاب گذاشت و همیشه از نهاد انتخابات، ولو دست و پا شکسته، دفاع کرد." به این ترتیب اگرچه هاشمی رفسنجانی نقشی محوری در افزایش اختیارات قانونی رهبر، تثبیت رهبری آیت‌الله خامنه‌ای و به حاشیه راندن منتقدان سیاسی داشت، خود او هم در گشایش فضایی دموکراتیک، "ولو دست و پاشکسته"، نقشی کلیدی ایفا کرد. آیت‌الله علی خامنه‌ای در مذاکرات بازنگری قانون اساسی و در دفاع از تبدیل نظام پارلمانی به نظام ریاستی معتقد بود که "مساله تعارض رهبر و رئیس جمهور را اصلا نباید به عنوان یک مشکل مطرح کرد و نبایستى آن را جزو مفروضات آورد"، اما از انتخاب محمد خاتمی تاکنون رهبر و نهادهای وابسته به او پیوسته با روسای جمهور در تعارض بوده‌اند. احمد سلامتیان می‌گوید که تسهیل انتخاب محمد خاتمی و تداوم ریاست جمهوری او به رغم تنش میان اصلاح‌طلبان و رهبر جمهوری اسلامی، و حتی امکان تقابل محمود احمدی‌نژاد با آیت‌الله خامنه‌ای محصول سیاست‌ورزی اکبر هاشمی رفسنجانی، به خصوص به واسطه بازسازی جایگاه رئیس جمهور در دوران ریاست جمهوری خود او بود. سردار سازندگی ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی بیشتر با سیاست‌های اقتصادی و عمرانی او برای بازسازی ایران جنگ‌زده به یاد می‌آید. فاطمه حقیقت‌جو می‌گوید: "برای هاشمی رفسنجانی در دوران ریاست جمهوری مسئله اقتصادی اولویت داشت و او کمتر به مسائل فرهنگی و فضای باز سیاسی پرداخت." دولت اکبر هاشمی رفسنجانی به توصیه بانک جهانی دنبال اعمال سیاست‌‎های بازار بر اقتصاد ایران بود و مجموعه‌ای از "تعدیل‌های ساختاری" را انجام داد. اقدامات اقتصادی هاشمی رفسنجان چنان اثرگذار بودند که به گفته سعید رهنما "ساخت طبقاتی امروز ایران تا حد بسیار زیادی نتیجه سیاست‌هایی است که او از آغاز در پیش گرفت."

فرزند هاشمی رفسنجانی: دفتر مشاوران پدرم علیرغم پیگیری آقای شمخانی هنوز مهروموم است

یاسر هاشمی، فرزند اکبر هاشمی رفسنجانی رئیس پیشین مجمع تشخیص مصلحت نظام گفته است که دفتر مشاوران آقای هاشمی رفسنجانی که پس از درگذشت او مهر و موم شد، علیرغم تلاش دبیر شورای عالی امنیت ملی همچنان در همان وضعیت قرار دارد. آقای هاشمی به خبرگزاری آنا گفته است که درباره مرجعی که درخواست مهروموم دفتر مشاوران پدرش را داده حتی با دفتر آیت الله علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران هم تماس گرفته اند، اما "آنها گفتند ما چنین دستوری ندادیم". دفاتر مشاوران رئیس مجمع تشخیص مصلحت در ساختمانی در شمال تهران قرار دارد که محل مرکز تحقیقات استراتژیک وابسته به مجمع است. این دفاتر سه روز پس از درگذشت آقای هاشمی رفسنجانی مهروموم شد، اما به گفته فرزند آقای هاشمی رفسنجانی هیچ مرجعی مسئولیت این اقدام را به عهده نمی گیرد. او از مهروموم دفاتر مشاوران آقای هاشمی رفسنجانی انتقاد کرده و گفته "از کارهای نسجیده وشتابزده ای" بود که پس از درگذشت پدرش اتفاق افتاد. + بیشتر بخوانید: دفتر مشاوران اکبر هاشمی رفسنجانی در مرکز تحقیقات مجمع مهروموم شد به گفته آقای هاشمی "هر وقت ما جویا شدیم که دلیل این مسأله چه بوده است، اعلام کردند از بالا دستور رسیده است. از بالا و حتی دفتر مقام معظم رهبری را نیز ما بررسی کردیم و آنها هم گفتند که ما چنین دستوری نداده‌ایم. در آخر هم نفهمیدیم که این بالا چه چیز و چه کسی است". "در یک مقطعی آقای شمخانی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی پیگیر ماجرا بود و خود ایشان به من اعلام کرد که این کار بدون مجوز ما بوده و کتبا اعلام کرده‌ایم که پلمپ باز شود ولی تاکنون به نتیجه نرسیده است". یاسر هاشمی گفته است که "حتی دفتر آقای هاشمی در مجمع تشخیص مصلحت نظام پلمپ نشد، دفتر دانشگاه آزاد پلمپ نشد، دفتر مشاوران در خود مجمع تشخیص (در ساختمان کاخ مرمر در جنوب تهران) پلمپ نشده است و در آن دفتر رفت‌وآمد وجود دارد و مشاوران جلسات خود را برگزار می‌کنند". ریاست مرکز تحقیقات استراتژیک که دفتر مشاوران رئیس مجمع تشخیص مصلحت در آن مهروموم شده با علی اکبر ولایتی مشاور امور بین الملل آیت الله خامنه ای است.